tự do trong cũi
Dạo này ngày cuối tuần bạn thường làm gì?
Tôi thường ra quán cà phê quen, thấy cậu bạn bàn bên và kể cả cô bạn đi cùng, đáng lẽ ra là những công việc phải làm vào giờ hành chính, họ lại làm mọi thứ như thể hôm nay là ngày thứ hai, tuần nào cũng vậy. Anh chàng với tay trong balo, bắt đầu đeo airpods, mở laptop, check một vòng các file sheet trong khi cô bạn gái nhấp cà phê, lướt figma. Họ không nói chuyện với nhau nhiều - chỉ thỉnh thoảng đưa màn hình cho nhau xem một cái gì đó, rồi lại cúi xuống. Thoải mái, tự nhiên, như thể đây là cách hẹn hò bình thường nhất thế giới (ờm, working date nhỉ? dạo gần đây tôi cũng có nghe thuật ngữ đó). Có lẽ với họ, nó đúng là như vậy.
phần 1 - quan sát cái cũi
Tôi quan sát mọi thứ qua vành ly cà phê của mình. rồi tự hỏi: liệu họ có nhận ra hay không? Rằng cái mác "flexible working" trên JD đã dí theo thân xác và tinh thần của họ từ văn phòng đến phòng ngủ, rồi lại đến quán cà phê. Nó chen vào cuộc sống của họ kể cả là ngày nghỉ, ngày lễ, ngày xả hơi, những ngày cảm cúm. Cá nhân tôi không thích cái thuật ngữ làm việc "flexible" kiểu như này, dĩ nhiên mọi người nên nới lỏng thời gian cho nhau, chứ không phải làm mọi lúc mọi nơi.
Tôi nhớ lại tuần trước, một đứa bạn kể: "Tao được TỰ DO làm việc từ xa công ty bên Sing, nhưng mỗi sáng vẫn phải join standup đúng 8h. Được flexible, nhưng phải trực tin nhắn mọi lúc để 'available'. Được trust, nhưng mỗi ngày phải update tiến độ, mỗi tháng phải có impact metrics. Tao không biết mình có đang tự do không nữa". Rồi nó cười gượng: "Nhưng mà công ty tao xịn lắm. Ai cũng muốn vào."
Tôi không biết nên trả lời sao. Vì tôi cũng đang ở trong một cái gì đó tương tự. Một hệ thống mà bạn không thể phàn nàn vì nó quá... tốt. Quá văn minh. Quá nhân văn.
phần 2 - đàm phán với cái cũi của mình
anh chàng trong chiếc cũi không song sắt
hay là anh chấp nhận hy sinh xương máu, và một phần cơ thể
để đạp đổ chiếc cũi nhỏ. vốn rất dễ bẻ gãy nhưng không nhận ra.
Nhưng cái cũi nào chứ?
Tôi nhìn lại xung quanh. Quán cà phê rất xinh xắn ở Thảo Điền, nội thất tối giản theo kiểu Nhật, playlist bật nhạc jazz rất êm tai, wifi 200 mbps. Ai ở đây cũng có vẻ đang làm đúng những gì mình muốn. Không ai bắt họ phải ở đây. Họ có thể tắt máy bất cứ lúc nào.
Có phải không?
Nhưng thật ra đấy vẫn là cái cũi để giữ bạn lại, chỉ là hắn được thiết kế rất tinh vi đến nỗi không ai chấp nhận đó là cái cũi. Ở đó có "văn hóa công ty", có "giá trị cốt lõi" được viết bằng chữ đẹp dán khắp văn phòng.
Nó không có khóa. Bạn được khuyến khích "cân bằng cuộc sống", được nhắc "đừng làm quá sức", được khuyến mãi thẻ phòng gym. Nhưng tin nhắn điện thoại vẫn đến lúc 10 giờ tối với dòng tiêu đề "Hỏi nhanh thôi" - và bạn biết nếu không trả lời ngay, sáng mai sẽ khó xử.
Nó không bắt bạn làm ngoài giờ. Bạn tự động hóa việc đó. Vì mục tiêu năm này, vì đánh giá hiệu suất năm sau, Vì tất cả mọi người trong nhóm đều đang "làm thêm", và bạn không muốn là người "chỉ làm đủ".
Cái cũi này được xây nên từ chính tham vọng của bạn. Từ cái cách bạn tự hỏi "Mình đã tiến bộ đủ chưa?" mỗi khi nằm xuống lúc tan tầm. Từ những bảng tin trên Linkedin toàn người khoe "just shipped a new feature", "excited to announce", "grateful for the opportunity". Từ cái sợ hãi vô thức rằng nếu không năng suất thì mình đang... lãng phí thời gian.
phần 3 - liệu có lời giải nào
Khi nào thứ bạn làm "cho bản thân" cũng bắt đầu có kế hoạch từng giai đoạn?
Khi nào việc đọc sách trở thành "xây thói quen đọc" với thử thách 20 cuốn/năm?
Khi nào việc tập thể dục trở thành dữ liệu trên smart watch với streak ngày phải giữ?
Có lẽ chúng ta không thể thoát khỏi cái cũi. Vì cái cũi không phải là cái gì bên ngoài. Nó là cái cách chúng ta đã được huấn luyện để suy nghĩ. Là bộ não đã quen tối ưu, quen đo lường, quen cải thiện. Là cái tư duy "luôn phải tiến bộ, luôn cầu tiến" được cấy sâu vào tiềm thức.
Thỉnh thoảng tôi tự hỏi: Nếu một ngày tôi quyết định bỏ hết, nghỉ việc, tắt điện thoại, đi sống ở một nơi nào đó không sóng - liệu có gì thay đổi không? Hay là vài tháng sau, tôi sẽ lại thiết lập một cái gì đó khác ở nơi không sóng đó? Một cái trang trại, một căn nhà nghỉ, một công ty khởi nghiệp về nông nghiệp bền vững - và rồi lại có mục tiêu, lại có chỉ số tăng trưởng, lại có cái lo "quý này doanh thu có đạt không?"
Có lẽ vấn đề không phải là cái cũi. Vấn đề là con người ta đã quen sống trong cũi. Đến mức khi ra ngoài, ta lại tự xây một cái khác để có thể dễ sinh tồn hơn.
phần 4 - cũng là cách để được tự do
Anh chàng bàn bên tắt máy, cô bạn gái cũng vậy. Họ cười nói gì đó, rồi đứng lên, ra về. Tay trong tay, như một cặp đôi bình thường. Có lẽ tối nay họ sẽ về nấu ăn, xem phim, rồi ngủ. Ngày mai lại mở laptop.
Tôi cũng gõ xong dòng cuối. Save. Tắt máy.
Đi về.
Tự do hay không tự do - tôi vẫn chưa có câu trả lời. Chỉ biết một điều: Nhìn rõ mình đang ở trong cũi, ít nhất, là bước đầu tiên.
Còn bước tiếp theo là gì?
Có lẽ không phải là phá cũi. Mà là học cách sống trong đó mà không quên mất mình. Là biết lúc nào nên làm, lúc nào nên thôi. Là đủ tỉnh táo để phân biệt đâu là đam mê, đâu là áp lực.
Hoặc có lẽ tôi chỉ đang tự an ủi. Tôi không biết.
Nhưng ít ra, tối nay, tôi biết mình sẽ không mở laptop. Tôi sẽ về nhà. Pha cà phê. Ngồi ở ban công.
Không làm gì. Chỉ... ngồi.
Và xem thử điều đó có còn khả thi với tôi không.